15.2 C
Jas艂o
27 listopada 2020, pi膮tek

Jas艂o – Historia Miasta w Dolinie Trzech Rzek

Wyr贸偶nione

Dlaczego warto zdecydowa膰 si臋 na szkolenia winiarskie dla firm?

Wyjazd integracyjny b膮d藕 spotkanie pracownicze to sposobno艣膰 do lepszego poznania wsp贸艂pracownik贸w. Niestety cz臋sto zdarza si臋, i偶 jego forma jest nudna i niezach臋caj膮ca. Jak zatem...

Z jakich kurs贸w medycznych warto skorzysta膰?

Praca w medycynie nie zawsze wi膮偶e si臋 z uko艅czeniem najwy偶szych studi贸w. Czasem wystarcz膮 tylko odpowiednie kursy, aby pracowa膰 jako pomoce r贸偶nego rodzaju lub jako...

Jak kszta艂tuje si臋 rynek prywatnych akademik贸w w Polsce?

Niegdy艣 prywatne domy studenckie by艂y domen膮 pa艅stw Europy Zachodniej i Stan贸w Zjednoczonych, ale obecnie coraz cz臋艣ciej mo偶na je spotka膰 r贸wnie偶 w Polsce. Chocia偶 s膮...
Redakcja Moje Jas艂o
Redakcja Moje Jas艂ohttps://mojejaslo.pl/
Jasielski portal informacyjny. Poznaj Jas艂o z innej strony! Aktualne wydarzenia w Ja艣le, ankiety, wywiady ze znanymi ja艣lanami, og艂oszenia, zdrowie i uroda.

Historia Jas艂a – miasta w dolinie trzech rzek

Podr贸偶uj膮c z p贸艂nocy na po艂udnie Polski, nieuchronnie zbli偶amy si臋 do pasma Karpat. Po przeci臋ciu szerokiej nitki autostrady A4 nie艣mia艂o przebijamy si臋 przez korytarz wyrze藕biony biegiem koryta Wis艂oki. Na wschodzie i zachodzie otulaj膮 nas pag贸rki, kt贸re niespiesznie nabieraj膮 wysoko艣ci w miar臋 przesuwania si臋 w kierunku Prze艂臋czy Dukielskiej i granicy s艂owackiej. Mniej wi臋cej w po艂owie trasy mija si臋 kilka ostrych zakr臋t贸w na drodze krajowej nr 73, po czym na linii horyzontu zaczyna majaczy膰 krajobraz miasta Jas艂a stanowi膮cego aren臋 donios艂ych wydarze艅, wzlot贸w i upadk贸w, a tak偶e po prostu codziennych rado艣ci i smutk贸w kilkudziesi臋ciu tysi臋cy mieszka艅c贸w. Jakie by艂y losy tego urokliwego galicyjskiego miasteczka, kt贸rego nie oszcz臋dzi艂a burzliwa karuzela dziej贸w? 

艢rodowisko geograficzne

Gdyby, tak rozsmakowana w opisach przyrody, Eliza Orzeszkowa dost膮pi艂a szcz臋艣cia wizyty w Beskidzie Niskim, z pewno艣ci膮 mog艂aby si臋 wykaza膰 swoimi pisarskimi umiej臋tno艣ciami. Wzorem pradawnych praw i tradycji, Jas艂o zosta艂o za艂o偶one u zbiegu trzech rzek – w punkcie, gdzie Ropa i Jasio艂ka 艂膮cz膮 swoje nurty z wodami Wis艂oki. Miasto wznosi si臋 na oko艂o 300 metr贸w nad poziomem morza i usytuowane jest w Kotlinie Jasielskiej stanowi膮cej zachodni膮 cz臋艣膰 Do艂贸w Jasielsko – Sanockich. Nad Jas艂em majestatycznie g贸ruje Liwocz osi膮gaj膮cy wysoko艣膰 528 metr贸w, natomiast na po艂udniu znajduje si臋 pasmo Magury W膮tkowskiej, wznosz膮ce si臋 na ponad 800 metr贸w.

Najstarsze dzieje

Historia miasta si臋ga ko艅ca XII wieku, a pierwsza wzmianka pochodzi z 1185 roku. W 艣redniowiecznych dokumentach mowa jest o osadzie Jasiel, kt贸ra nale偶a艂a do d贸br rycerskich rodziny Bogori贸w. Wydany przez Boles艂awa Wstydliwego dokument datowany na 1277 rok, wspomina ju偶 o wsi Jas艂o, natomiast prawa miejskie zosta艂y nadane w roku 1365 przez kr贸la Kazimierza Wielkiego, kt贸ry zasta艂 Polsk臋 drewnian膮 a zostawi艂 murowan膮.

Kazimierz Wielki, cz臋sto i z powodzeniem stosowa艂 lokacje na prawie niemieckim, a w tym przypadku magdeburskim. By艂 to niew膮tpliwie impuls pobudzaj膮cy gwa艂towny rozw贸j Jas艂a, kt贸re z niewielkiej osady nad Wis艂ok膮 przeobrazi艂o si臋 w kr贸lewskie wolne miasto. Zdecydowanie na korzy艣膰 wp艂yn臋艂o usytuowanie Jas艂a na strategicznym szlaku handlowym wiod膮cym na W臋gry. Ob艂adowane po brzegi karawany kupc贸w przemierza艂y te tereny stwarzaj膮c okazj臋 do zakup贸w i wymiany handlowej. Cotygodniowe Jarmarki dawa艂y mo偶liwo艣膰 zaopatrzenia w towary zar贸wno miejscowe, jak i wyroby importowane z innych polskich miast i z zagranicy – przede wszystkim ze S艂owacji.

Okres prze艂omu 艣redniowiecza i nowo偶ytno艣ci wci膮偶 sprzyja艂 post臋powi ekonomicznemu i cywilizacyjnemu Jas艂a, kt贸re by艂o ju偶 w贸wczas ca艂kiem dobrze zorganizowane. Miasto importowa艂o sukna, p艂贸tna i 偶elazo, natomiast na rynku wewn臋trznym pr臋偶nie rozwija艂o si臋 rzemios艂o zrzeszone w cechach kowalskim, piekarskim, rze藕niczym, szewskim i sukienniczym. Towary nie ust臋powa艂y w niczym wyrobom okolicznych rzemie艣lnik贸w i cieszy艂y si臋 uznaniem klient贸w i kupc贸w. Przechodzie艅, przemykaj膮cy zab艂oconymi uliczkami, m贸g艂 us艂ysze膰 symfoni臋 z艂o偶on膮 z odg艂os贸w trzaskaj膮cych iskier, uderze艅 m艂ota kowalskiego czy szcz臋ku garnk贸w, w kt贸rych miesza艂o si臋 zaczyn na chleb. 

Z艂oty wiek

Wraz z wartkim nurtem Wis艂oki p艂ynnie przeszli艣my do z艂otego wieku dziej贸w miasta Jas艂a. Historycy okre艣laj膮 tak przedzia艂 pomi臋dzy XIV a XVII stuleciem. W czasie dynamicznego rozwoju w Ja艣le wzmocni艂a si臋 kultura i nauka. Dzia艂aj膮c膮 w mie艣cie szko艂臋 parafialn膮 opuszcza艂y t艂umy absolwent贸w, z kt贸rych najlepsi mogli pochwali膰 si臋 p贸藕niej indeksem Akademii Krakowskiej. W艂adze miasta z zadowoleniem przyjmowa艂y p臋d do wiedzy, kt贸ry cechowa艂 m艂odych mieszka艅c贸w poszukuj膮cych kaganka o艣wiaty roz艣wietlaj膮cego mroki 艣redniowiecza. Niestety, wieki ciemne w Ja艣le przynios艂y ze sob膮 r贸wnie偶 szereg bardzo niekorzystnych zdarze艅. W 1473 i 1474 roku miasto pad艂o 艂upem nieub艂aganych najazd贸w madziarskich, zadaj膮cych k艂am powszechnej opinii o wiecznej przyja藕ni z w臋gierskimi bratankami.

Jas艂o w p艂omieniach

Drewniane zabudowania niejednokrotnie by艂y trawione przez szalej膮ce po偶ary dziesi膮tkuj膮ce domostwa mieszka艅c贸w. Wobec braku odpowiedniego zaplecza przeciwpo偶arowego, nawet drobna iskra grozi艂a zarzewiem ogromnej katastrofy. Ponurego obrazu dope艂nia艂y nawiedzaj膮ce ten teren niszcz膮ce kl臋ski 偶ywio艂owe, liczne epidemie oraz egoistyczne sobiepa艅stwo okolicznej szlachty. Miasto Jas艂o nieuchronnie chyli艂o si臋 ku upadkowi, zw艂aszcza 偶e musia艂o znosi膰 rosn膮ce wydatki na kontrybucje dla wojska koronnego. Sytuacja sta艂a si臋 tym gorsza, kiedy w dobie wojny p贸艂nocnej miasto zaj臋艂y garnizony szwedzkie, saskie, a tak偶e rosyjskie. Warto pami臋ta膰, 偶e tereny te by艂y obj臋te zasi臋giem dzia艂a艅 zbrojnych konfederacji z roku 1736 i 1769. 

Pod zaborami

Os艂abionej Rzeczypospolitej ju偶 nic nie mog艂o uratowa膰 przed rozszarpaniem przez trzy sprzymierzone mocarstwa. Zabory przynios艂y os艂abienie pozycji Jas艂a na rzecz Dukli, jednak ju偶 w 1790 roku trend si臋 odwr贸ci艂, a Jas艂o zyska艂o na znaczeniu administracyjnym poprzez ulokowanie w nim stolicy cyrku艂u. Fakt ten zaowocowa艂 rozwojem gospodarczym miasta, a w艂adze austriackie s艂usznie przyst膮pi艂y do uporz膮dkowania gospodarki komunalnej poprzez wyznaczenie nowych ulic i zaprowadzenie porz膮dku. Dramatyczny po偶ar w Ja艣le z roku 1826 niemal doszcz臋tnie strawi艂 miasto, jednak wbrew pozorom przys艂u偶y艂 si臋 przysz艂o艣ci Jas艂a, gdy偶 z pomoc膮 rekordowej rz膮dowej zapomogi, na miejscu starych drewnianych zabudowa艅 powsta艂y nowoczesne murowane budynki nadaj膮c miastu galicyjski styl. 

W XIX wieku ponownie okaza艂 si臋 艂askawy dla dziej贸w miasta, przede wszystkim z dw贸ch wzgl臋d贸w. W 1866 roku aptekarz Ignacy 艁ukasiewicz otworzy艂 na przedmie艣ciach Jas艂a, pierwsz膮 na 艣wiecie destylarni臋 ropy naftowej, k艂ad膮c tym samym podwaliny pod mi臋dzynarodow膮 ga艂膮藕 przemys艂u. Nie bez znaczenia by艂 fakt, 偶e na terenie Galicji Wschodniej wyst臋powa艂y warunki geologiczne sprzyjaj膮ce eksploatacji paliw kopalnych. Nieopodal Krosna powsta艂a pierwsza strefa wydobycia, a wkr贸tce ziemie a偶 do przedmo艣cia rumu艅skiego zape艂ni艂y si臋 szybami wydobywczymi t艂ocz膮cymi na powierzchni臋 drogocenn膮 rop臋 naftow膮. 

Drugi prze艂om w dziejach wi膮偶e si臋 z osob膮 charyzmatycznego burmistrza Antoniego Koralewskiego, kt贸ry zas艂u偶y艂 si臋 za艂o偶eniem jednego z najstarszych i najlepszych gimnazj贸w w regionie. Bezpo艣rednim spadkobierc膮 s艂ynnej szko艂y jest funkcjonuj膮ce do dzi艣 I Liceum Og贸lnokszta艂c膮ce imienia kr贸la Stanis艂awa Leszczy艅skiego. Koralewski cieszy艂 si臋 wielkim szacunkiem ze wzgl臋du na nowoczesn膮 polityk臋, jak膮 prowadzi艂. Wspiera艂 lokalne inicjatywy przemys艂owe i rozw贸j infrastruktury transportowej. Do 1890 roku Jas艂o zyska艂o nowe po艂膮czenia kolejowe, a per艂膮 w koronie by艂a jasielska rafineria, kt贸ra dawa艂a prac臋 znacznej cz臋艣ci z dziesi臋ciotysi臋cznej populacji miasta. Lata bezpo艣rednio poprzedzaj膮ce wybuch I wojny 艣wiatowej mo偶na z ca艂膮 odpowiedzialno艣ci膮 uzna膰 za restytucj臋 z艂otego wieku.

I wojna 艣wiatowa

W贸wczas niespodziewanie nast膮pi艂 wybuch I wojny 艣wiatowej i wojenna zawierucha ogarn臋艂a ca艂膮 Europ臋. Zaciek艂e walki nie omin臋艂y Jas艂a, kt贸re trzykrotnie znalaz艂o si臋 na niszcz膮cej linii frontu i a偶 pi臋ciokrotnie przechodzi艂o z r膮k do r膮k. Kiedy w po艂owie roku 1915 opad艂 kurz Bitwy pod Gorlicami, Jas艂o nie by艂o ju偶 d艂u偶ej n臋kane zaciek艂ymi walkami i przetrwa艂o do ko艅ca wojny unikaj膮c wi臋kszych zniszcze艅. Po odzyskaniu przez Polsk臋 niepodleg艂o艣ci w roku 1918, miasto zosta艂o wybrane jako jeden z element贸w sk艂adowych Centralnego Okr臋gu Przemys艂owego. Pod os艂on膮 pobliskich las贸w, powsta艂 zak艂ad Gamrat, kt贸ry stanowi艂 milowy krok na drodze do uprzemys艂owienia teren贸w wide艂 Wis艂y i Sanu. Ponadto, zwi臋kszono moce przerobowe rafinerii w Nieg艂owicach oraz wybudowano pr臋偶nie dzia艂aj膮c膮 hut臋 szk艂a. Rosn膮ca populacja miasta mog艂a liczy膰 na nowe miejsca pracy i tu偶 przed wybuchem kolejnego 艣wiatowego konfliktu, osi膮gn臋艂a liczb臋 15 tysi臋cy mieszka艅c贸w.

Czarna godzina II wojny 艣wiatowej 

Wrzesie艅 1939 roku ca艂kowicie zdruzgota艂 ambitne plany rozwoju. Dla Jas艂a wybi艂a w贸wczas prawdopodobnie najczarniejsza godzina w ca艂ej historii miasta. Nazistowskie oddzia艂y konsekwentnie prowadzi艂y polityk臋 grabie偶y i prze艣ladowa艅, czego skutkiem by艂y zape艂nione wi臋zienia i brutalne akcje koordynowane przez Gestapo. Bezwzgl臋dna polityka okupacyjna niemieckiego naje藕d藕cy spotka艂a si臋 ze zdecydowanym sprzeciwem miejscowej ludno艣ci, jednak ka偶dy akt niepos艂usze艅stwa by艂 brutalnie d艂awiony. Przed wojn膮 niemal wszystkie zabudowania rynku znajdowa艂y si臋 w r臋kach spo艂eczno艣ci 偶ydowskiej, kt贸ra podlega艂a eksterminacji lub wraz z Polakami trafia艂a na wyniszczaj膮ce roboty przymusowe do Rzeszy. 

Wrzesie艅 i pa藕dziernik 1944 roku to okres wzmo偶onego terroru niemieckiego. II wojna 艣wiatowa spowodowa艂a, 偶e wielu mieszka艅c贸w Jas艂a przymusowo opu艣ci艂o sw贸j dom. Zainicjowana przez Niemc贸w akcja wysiedle艅cza, pocz膮tkowo mia艂a miejsce w okolicach miasta, by 13 wrze艣nia obj膮膰 bezpo艣rednio teren Jas艂a. Po wysiedleniu ludno艣ci, wojska rozpocz臋艂y rabunek i wyburzanie budynk贸w. Skradziono wiele kosztowno艣ci a t臋tni膮ce dotychczas 偶yciem miasto przerodzi艂o si臋 w pobojowisko, pe艂ne zakopanych pod stert膮 gruz贸w historii mieszka艅c贸w. Nasta艂a cisza… a nad stygn膮c膮 po licznych po偶arach ziemi膮, unosi艂 si臋 jedynie py艂 i ciche westchnienie pogr膮偶onego w ruinach, urokliwego niegdy艣 Jas艂a.

Szczeg贸lnie mroczn膮 postaci膮 by艂 nazistowski starosta Walter Grentz. To nazwisko sia艂o postrach w艣r贸d nieszcz臋艣nik贸w, kt贸rym przysz艂o 偶y膰 pod jego rozkazami. Jesieni膮 1944 roku pad艂 z艂owrogi rozkaz nakazuj膮cy ca艂kowite zniszczenie miasta. W rezultacie obr贸cono w perzyn臋 ponad 1200 budynk贸w mieszkalnych, a ocala艂o jedynie 39. Jak偶e przykry jest fakt, 偶e obok Warszawy to w艂a艣nie Jas艂o by艂o najbardziej metodycznie zniszczonym miastem pod niemieck膮 okupacj膮. Miasto zosta艂o 鈥渨yzwolone鈥 przez maszeruj膮ce na zach贸d oddzia艂y Armii Czerwonej dnia 17 stycznia 1945 roku. W obliczu tak wielkich strat, po wojnie, brano nawet pod uwag臋 ca艂kowite przeniesienie Jas艂a na tereny zachodniej Polski. Przewa偶y艂o jednak przywi膮zanie do tego terenu i od ko艅ca 1945 roku mieszka艅cy przyst膮pili do odgruzowywania i odbudowy. Wprawdzie projekt zak艂ada艂 odtworzenie w miar臋 mo偶liwo艣ci przedwojennej zabudowy, niemniej jednak wi臋kszo艣膰 zabytk贸w uleg艂a nieodwracalnym zniszczeniom. 

Do sukces贸w nale偶y zaliczy膰 w miar臋 rych艂e wznowienie produkcji w rafinerii, hucie szk艂a i Gamracie. Do zak艂ad贸w przemys艂owych wkr贸tce do艂膮czy艂y kolejne inwestycje – fabryka p艂yt wi贸rowych, fabryka armatury Jafar oraz zak艂ad przetw贸rstwa owocowo-warzywnego Pektowin. 

Epoka PRL

W艂adze podj臋艂y starania o usprawnienie komunikacji i transportu. W roku 1957 zorganizowano dworzec autobusowy na terenie Placu 呕wirki i Wigury. Obiekt zosta艂 p贸藕niej przeniesiony na ulic臋 Dworcow膮, gdzie ze zmianami funkcjonuje do dzi艣. Na owe czasy oddany do u偶ytku dworzec by艂 ca艂kiem nowoczesny i charakteryzowa艂 si臋 lepsz膮 wygod膮 ni偶 np. dworzec w znacznie wi臋kszym Rzeszowie. W 1960 roku rozpocz臋艂y kursowanie autobusy MKS. 6 lat p贸藕niej wzniesiono Szpital Specjalistyczny usytuowany na p贸艂noc od centrum miasta. Podczas prac nad reform膮 administracyjn膮, brano pod uwag臋 przyznanie Jas艂u statusu miasta wojew贸dzkiego, ostatecznie jednak rywalizacj臋 wygra艂o oddalone o oko艂o 30 kilometr贸w Krosno. O ile w latach 70鈥 oba miasta cechowa艂y si臋 podobn膮 wielko艣ci膮, to po reformie Jas艂o zacz臋艂o odstawa膰 od swojego s膮siada pod wzgl臋dem liczby mieszka艅c贸w, uprzemys艂owienia i perspektyw. 

Wsp贸艂cze艣nie

Obecnie Jas艂o jest zamieszkiwane przez oko艂o 40 tysi臋cy mieszka艅c贸w. Od reformy administracyjnej 1999 roku jest siedzib膮 powiatu. Miasto prezentuje interesuj膮c膮 ofert臋 edukacyjn膮 na poziomie szk贸艂 艣rednich, a nawet wy偶szych. Wi臋kszo艣膰 m艂odych ludzi opuszcza jednak rodzinne strony i na studia udaje si臋 do du偶ych o艣rodk贸w akademickich, takich jak Rzesz贸w i Krak贸w. Coraz cz臋艣ciej absolwenci uniwersytet贸w rezygnuj膮 z powrotu do Jas艂a i decyduj膮 si臋 na pozostanie w wi臋kszych miastach, gdzie mog膮 liczy膰 na zdecydowanie lepsze perspektywy finansowe. Niekorzystnym zjawiskiem jest post臋puj膮ca depopulacja oraz ujemne saldo migracji w samym Ja艣le i w okolicach. W zwi膮zku z otwarciem unijnego rynku pracy, cz臋艣膰 mieszka艅c贸w wybra艂a wyjazd za granic臋 i trend ten utrzymuje si臋, stanowi膮c powa偶ne wyzwanie dla lokalnych w艂adz. 

W bogatej historii Jas艂a okresy 艣wietno艣ci przeplataj膮 si臋 z czasami przynosz膮cymi mroki i nieszcz臋艣cia. Mieszka艅cy niejednokrotnie musieli stawi膰 czo艂a przeciwno艣ciom i wyzwaniom, kt贸re wystawia艂y na pr贸b臋 si艂y witalne spo艂eczno艣ci. Zag艂臋biaj膮c si臋 w losy miasta, nie spos贸b nie ulec nastrojowi nostalgii, jaki towarzyszy wspomnieniom dawnej 艣wietno艣ci. Nadgryzione z臋bem czasu Jas艂o, nie by艂o oszcz臋dzane przez karuzel臋 dziej贸w, jednak nigdy si臋 nie podda艂o i wci膮偶 stanowi pomnik niewzruszonej woli ludzi, kt贸rym przysz艂o 偶y膰 u zbiegu 偶yciodajnych rzek – Wis艂oki, Jasio艂ki i Ropy.

- Reklama -

Wi臋cej artyku艂贸w

1 KOMENTARZ

Subskrybuj
Powiadom o
guest
1 Komentarz
oceniany
najnowszy najstarszy
Inline Feedbacks
View all comments
bronek
bronek
5 lutego, 2020 11:42

ja bym to zmieni艂 na “Historia upadku miasta w dolinie trzech rzek”
albo “D艂uga droga w stron臋 utraty praw miejskich. Studium przypadku”

- Reklama -

Ostatnie artyku艂y

Realna szansa na budow臋 linii kolejowej nr 166 D臋bica 鈥 Jas艂o

Ministerstwo Infrastruktury og艂osi艂o list臋 wniosk贸w, kt贸re zakwalifikowa艂y si臋 do II etapu Programu Kolej Plus. W艣r贸d nich znalaz艂 si臋 projekt budowy linii kolejowej nr 166...

Wa偶ne decyzje na XXXVI sesji Rady Miejskiej Jas艂a

Przyj臋to Miejski Program Profilaktyki na 2021 rok Radni Rady Miejskiej Jas艂a przyj臋li Miejski Program Profilaktyki i Rozwiazywania Problem贸w Alkoholowych oraz Przeciwdzia艂ania Narkomanii na 2021 rok....

W艂amywa艂 si臋 do piwnic w budynkach wielorodzinnych na terenie Jas艂a

Jasielscy policjanci pracowali nad ustaleniem i zatrzymaniem m臋偶czyzny, kt贸ry od wiosny w艂amywa艂 si臋 do piwnic w budynkach wielorodzinnych na terenie Jas艂a. M臋偶czyzna po zerwaniu...

Ostrze偶enie o oblodzeniu w dniach 23-24.11.2020 r.

Biuro Prognoz Meteorologicznych w Krakowie ostrzega, 偶e od godz. 19.30 dnia 2020-11-23 do godz. 08.00. 2020-11-24 prognozuje si臋 zamarzanie mokrej nawierzchni dr贸g i chodnik贸w...

Koronawirus: aktualne informacje i zalecenia

COVID-19 Jas艂o
X